AITAREN ZAZPIGARRENA LEHEN, EDO ZERTAZ ARI GAREN VELEIAZ ARI GARENEAN

2006an Iruña-Veleia hiri zaharrean egindako aurkikuntzak –edo haren filtrazioak- hautsak harrotu zituen: Araba, aitaren zazpigarren alaba, “lehen alaba” bihurtzeko bidean zegoen. Susmo txarrak aurki azaleratu ziren, eta egunotan oraindik su eta gar dirauen eskandalua lehertu da. Ez gara gu ausartuko ostraken egiazkotasuna –beno, zerbait fisiko direnez gero egiazkoak badira: kontua bestelakoa da, ea noizkoak diren- epaitzera, batez ere ez baikara halakorik egiteko gauza. Hala eta guztiz ere, aurkikuntza miresgarria –eta ondokoak- inguratu dituen betiko aurre-iritzien manipulazio galanta salatzekoa delakoan gaude. Eta hor zerikusia handia izan du Araban asko saltzen den egunkari batek, euskara inoiz maiteegi izan ez badu ere azken boladan gerra-edo deklaratu diona.

Ostrakak azaldu zirenean jende askok eta askok bere harridura erakutsi zuen: euskara egiten zela, noiz eta orain duela mila eta zazpiehun (edo seiehun… , berdin dio), non eta Arabako hiri erromatar zaharrean. Geroago, askotxorentzat idazkunen faltsutasuna honezkero gauza jakina (eta desiratua?) delarik, zera gogorarazi digute, Arabako euskaltasuna ez dagoela frogatuta Kristoren ondorengo VIII. mendea baino lehen. Aldi berean, euskararen galera oso gauza goiztiarra izan zela xuxurlatzen digute belarrira. Ondorioa: euskara gauza iragankorra, pisurik gabekoa, udaberriko elurtea bezalakoa izan da Araban, non betidanik hizkuntza zeltikoren bat (edo “indoeuropearra”, besterik gabe), edo latina, edo gaztelania mintzatua izan den.

Berez, idazkunak “egiazkoak” izatera, gauza harrigarri bakarra norbaitek latinaz ez beste hizkuntza batez idatzi izana izango litzateke: izan ere, Mendebaldeko Inperio Erromatarrean latinaz ez beste hizkuntzen idatzizko erabilera poliki-poliki iraungiz joan zen K.a. I. Mendearen eta K.o. II.aren artean: etruskera eta Italiako beste hizkuntza indoeuropearrak, mezzogiornoko eta Siziliako greziera barne, galoa, iberiera, zeltiberiera… Beste hizkuntza asko, berriz, ez ziren inoiz idatziak izan, hala nola gure euskara, orduan gaur baino zabalkunde askoz handiagoa zeukana Pirinioan zehar. Inoiz idatziak ez zirela esatean, ez dagoela berezko testurik ulertu behar da, zeren eta latinezko inskripzio askotan euskararekin erraz asko erlazionatu diren hitzak azaltzen baitira, vasco-aquitánicas direlako inskripzioak, hain zuzen ere. Haietako oso gutxi aurkitu dira Euskal Herri historikoan, nahiz eta bat gutxienez –Selatse izeneko jainkosari eskainia berau- Araban bertan azaldu zen.

Hala eta guztiz ere, hizkuntza haietako askok luzaz iraun zuten: euskara berriro ez aipatzeagatik, esan dezagun, adibidez, jakin badakigula nola K.o. IV. mendearen azkenaldian, Veleia edo Pompaelo edo, zer esanik ez, Oiasso baino askoz hiri erromanizatuagoa zen Barcino hiriko aldirietan nekazariek euren hizkuntza zaharra –seguru aski, laietanoen hizkera iberiar bat- gordetzen zuten, baita hizkuntza hori ez zela guztiz ezezaguna kalean bizi ziren andre nobleen artean. Hori Bartzelonan gertatzen bazen, ordurako itxuraz Erroma bezain erromatarra zen hiri batean, alegia, ez litzateke batere harrigarria antzeko zerbait gertatzea gure Iruñetako batean.

Hortaz, gauza harrigarri bakarra norbaitek seguraski nekazari gehienen hizkuntza eta noble togadun dexenteren hizkera zen hura idatziz erabili izana. Ez ahaztu, bestalde, ailegatu zaizkigun idazkun ia bakarrak (Veleiako aurkikuntzak arte, behintzat) harriz landutako inskripzioak direla, gauza publikoa eta agerikoa zirenak, ezta ia XX. mendera arte Euskal Herri gehienean (salbuespen ia bakarrak Ipar Euskal Herrikoak dira) idazkun publiko gehientsuenak (hilobiak, monumentuen eskaintzak…) erdaraz idatziak izan direla. Eta XX. mendean ere bai, noski.

Veleiako idazkunak gabe, egia da Arabako euskaltasuna frogatzea ia gauza ezinezkoa dela ia IX. edo X. Mendera arte. Baina egia da, baita ere, gauza bertsua gertatzen dela Euskal Herri historiko ia osoari dagokionez. Euskararen beraren lehen aipu esplizitua IX. mendekoa da, eta Nafarroako Iruñari dagokio. Ondoren, X. mendetik aurrera batez ere, latin makarronikoz izkiriaturiko agiriek oso material aberatsa (pertsona eta toki izenak) eskaintzen digute: dokumentazio aberatsena hein hain handi batean Arabari zein Errioxa eta Burgosko hainbat eskualderi dagokie, Gipuzkoa eta Bizkaia artean erdi ilunpean ageri zaizkigula. Agiri horien artean famatuena Reja de san Millán delakoa da, 1025 urtekoa, gutxi gorabehera. Ikusten denez, Veleiako idazkunik gabe ere, Arabak lehen alabaren tituluari eutsi diezaioke.

Gaur egun ere askotxok garai batean On Claudio Sánchez Albornoz-ek defendatu zuen teoria absurduaren bertsio leundua defendatzen segitzen dute: probintzia baskongadoak (nahiz eta horrela hirurei bakarrik inor gutxik deitu dien ia XX. mendera arte) vaskonizatuak –hots, euskaldunduak- izen zirela Erromako Inperioa suntsitu eta hurrengo mendeetan, alegia. Aukeran, aurren hori Julio Caro Barojaren hipotesiarekin ere nahasten dute pixka bat: Euskal Herriaren hegoaldeko lurralde eguzkitsuak, Arabako ordoki zabalak eta Nafarroaren erdialdea (hots, erromatarren ager vasconum, gutxi gorabehera) sakonki erromanizatuak izan zirela, iparraldeko lurralde basatia
k (Bizkaia, Gipuzkoa, Nafarroaren Mendialdea…, erromatarren saltus vasconum) bere hartan geratzen zirela, euskara, txapela, txalaparta eta guzti, omen. Geroago, Inperioa desagertzean, gure arbasoek “giputxen inperialismoa” avant la lettre asmatu eta saltus delakotik Araba nahiz Nafarroa gehiena (bir)euskaldundu zuten. Azken horrek seguru aski egiaren zati handi bat gordetzen badu ere, azken urteetan ikertzaile frankok azpimarratu egin du gauzak agian ez zirela hain sinpleak izan. Erromaren bizimodu goxoa eramatea eta bertako hizkuntza zaharra gordetzea ez ziren uste bezain bateraezinak –gogoratu Barcinoko kasua- , eta saltus delakoa, antzinako euskaldunen baso ia mitikoa, lehen uste zen baino askoz erromanizatuago zegoen. Hipotesi ekonomikoagoa da, behintzat, Antzinatetik Erdi Arora euskararen halako iraupen bat suposatzea: Ockam-en labana ez da hainbeste kamustu behar, gero!

Kontua Araban euskara ikusezin bihurtzea da, baina. Eta inoiz euskaraz egin zela onartzen bada ere, gauza iragankorra izan zela esango dizute suelto asko, ez dagoela frogaturik oso berandu arte Araban euskararik egin denik, gainera hain ahula zen non “berahala” galdu baitzen, etab. Gaur egun Arabako euskarari buruz dakigunak alderantzizkoa iradokitzen du, ordea: hor aritu dira aspaldiko partez Mitxelena, Apraiz, Endrike Knörr zena eta, berrikiago, Zuazo ere. Azkenak, bide batez, garai batean Araba aldeko euskarak euskalkien mapa egituratzerakoan izan ahal zukeen garrantzia azpimarratu du, argudio linguistiko sendoak erabilita: litekeena da euskarari dagokionez bazter-eremutzat jo izan dena erdigunea izan izana. Aspaldi ez dela, Lazarragaren liburuaren gaineko liburuan Pruden Gartziak ere Arabako euskararen gaineko “isil-ituna” salatu du.

Arabako euskaltasun indartsua, alta, oso deigarria izan zen bertatik pasa ziren bidaiari zaharrentzat. Halatan, Arnold Von Harff zaldun alemaniarrak honelaxe deskribatzen digu Done Jakuetiko itzulera Araban barrena 1499an:

“Item, Galarretatik San Adrianera legoa bat dago (…). Hemen lurralde espainiarra eta haren hizkuntza (Hyspanien lant ind spraich) bukatu eta euskal lurraldea eta hizkuntza (Pascayen lant ind spraich) hasten dira. Hemen gizonezkoen zein andrazkoen janzkera ere bestelakoa da, eta legoak luzeagoak, lehen esan nuen bezala…”.

Mende laurden geroago Andrea Navagero idazle eta diplomatiko veneziarrak honela deskribatzen digu Gasteiz (1528):

“Gasteizen gaztelaniaz hitz egiten da, baina euskara ere ulertzen dute, eta herrixketan gehienak euskaraz mintzatzen dira”.

Pasarte hori ia-ia kontsakratua izan da, askotxoren ustez Gasteizeko erdalduntze goiztiarra frogatu bailezake, hirian euskara ezezaguna ez zela esan arren. Horregatik hain zuzen, Araban euskara arrotza delako, eta zer esanik ez Gasteizen,  oso gutxik aintzat hartu dute beste italiar baten testigantza, Giovanni Battista Venturino-rena (1572), hain zuzen, agian Gasteiz euskaldunegi bat erakusten duelako:

 “Gasteiz Bizkaiko hiriburuetako bat da [ez ahaztu “Vizcaya” esaten ziotela Euskal herriari gaztelauek]. Azpimarratzekoa da herri xehea euskaraz [“Biscaino o Bascongado, come dicono” dio italiarrak] mintzatzen dela; nobleek, ordea, gaztelania garbiz egiten dute”.

Bai Navagero (goi mailako enbaxadore bat, ez ahaztu), bai Venturino, biak erromantzeaz baliatuko ziren nobleekin hitz egiteko, baina horrek ez du esan nahi nobleek euskaraz ez zekitenik, Lazarragak ederki frogatzen digunez. Orduko hamaika agirik erakusten dutenez, herri xehearen zati handi euskaldun hutsa zen: orduko terminologian, “vascongado”, hau da, ez hainbeste “euskalduna, euskaraz dakiena”, baizik eta “euskaraz baino ez dakiena”. Nobleak eta oro har goi mailako jendea elebiduna izaten ziren gehienetan, eta nobleen artean gizonezkoak batez ere, ze orduko andre noble edo urenek gehiago eutsi ohi zioten euskarari.

Zenbait interes politikoz haraindian, badira Arabaren euskaldungoaren ikusezintasuna areagotu duten bestelako faktoreak, noski. Eusk
aldunon imaginarioa batez ere azken bi mendeetan hezurmamitu da, eta imaginario horren arabera euskaldun arketipikoa Peru Abarka izan da, hots, isuri atlantiarreko baserritarra, adoratua (Mogelen Peru Abarca berau, Txomin Agirreren Garoa…) bezain iraindua (arlotadak, Txomin del Regato tankerako kantak…) izan dena. Edo, nahi bada, Peruren kostaldeko lehengusua: arrantzalea. Baina azken bi mende hauetan Araba erdi erdaldundua edo erdalduntzeko bidea egon denez, ez da sartu imaginario horretan ergoienetako jendea (“Erri txikiai onela Araban deitzen diete”: Kardaberaz, 1761; ez ahaztu Kardaberazek bazekiela zertaz ari zen, Araban barrena dexente predikatu baitzuen… euskaraz).

Bitartean, oso agerikoak diren arrazoiengatik, ikerketa askori dagokienez Nafarroak lehoiaren zatia harrapatu du: Erresuma zaharrean euskararen galera ia herriz herri eta hamarkadaz hamarkada irudikatu ahal badugu ere, ez da gauza bera gertatzen Araban, han euskara jende askok uste baino beranduago galdu bazen ere: oraindik gogoratzen dut gasteiztar leinuko bilbotar baten harridura (berriro ere) Arabako lautadaren zati handi bat XVIII. mendearen bukaeran artean euskalduna zela esan nionean, edo Trebiñu aldean euskaraz egiten zela Napoleonen gerren garaian: ia iraindua sentitu zen, eta modu kategorikoan zera zidan, XVI edo XVII. menderako, beranduenez, erromantzea jau eta alkate zela Araban barrena. Izan ere, Araban, ordea, euskara ixilka-mixilka joan zitzaigun, inolako Sociedad Eúscara-rik sorrarazi gabe.

Hala ere, eta erromatarren garaia arte joan behar izan gabe, harriren batek ezusteko polita eman diezaguke. Eztabaidatxo hori orain duela hainbat urte Gaubean barrena egindako txango batean izan genuen. Gesaltza-Añana bisitatzen ari ginela lagun hura benetan harrituta geratu zen etxe erdo erori batean leinu arabar zahar baten armarria erakutsi nionean: orla batean leinuaren lelo zaharra artean irakurtzekoa zen nahiz eta erdizka ezabaturik egon: avRera beti bere.

Araban noizbait euskaraz egin zela jakiteak ez luke harridurarik eragin behar, beraz.

Kategoria: jurtzixabi. Gorde lotura.

1 Response to AITAREN ZAZPIGARRENA LEHEN, EDO ZERTAZ ARI GAREN VELEIAZ ARI GARENEAN

  1. egilea: unaimakua

    Arratsaldeon,

    Nire blogan zuen esteka jarri dut.
    Nirean, olerki, iritsi, filosofia eta psikologiako hainbat artikulo ditut.

    Agurrak,
    Unai

    http://www.blogari.net/unaimakua

Erantzunak itxita daude.