Berdabiorenak (Martin Larralde ahaztu gabe)

Orain dela urte dexente, hilabete bat eman nuen Nafarroako Zubietan ixturiante gisa, Juan Martin sonatu horren antzera. Ia gauero, afalondoan Erranddio ostatura biltzen ginen, eta behin baino gehiagotan bukatu nuen goizeko ordu txikietan, Mikel tabernariarekin huntaz eta hartaz jolasean. Behin, beste Mikel ospetsuago baten disko bat aditzen zela tabernan, bertako Mikel kexu agertu zitzaidan, jendeak kantuen hitzak-eta ikasi eta errepikatu bai, baina gutxitan dakiela haien berri, zer esan nahi duten, eta abar. Kantetako bat zen Goizuetan bada gizon bat, hain zuzen, Trabukoren kanta ere esaten zaiona. Nik bertsoak oso ondo enteitzen nituela, lehendabizikoan entzun nuenetik zeharo liluratuta nindukala zorioneko kanta ilun hark, baina istorioaren nondik-norakoek itzuri egiten zidatela. Zer-nolako ataka gaiztoan zegoen Berdabio hura? Nor garbitu zuen Trabuko hark? Noiz gertatu zen hura guztia? Hartakoan ez nuen gauza handirik atera, ezpada Elama Goizuttako parajia dela (eta a zer paraje ederra, handik egun gutxitara ikusi nuenez!) eta Berdabio herri bereko baserri zaharra, Oiartzuneko lurrekin mugantia dena. “Baño galdetu zaharrei, beurek zeozer jakiñ b’eittek”.

Unibertsitate garaian mitologia eta antropologia kontuak oso gustuko izan nituen bolada batez, eta, aditua izan gabe, gauza bat banekien, behintzat: tradizio zahar batean lekuizen konkretuak ageri baldin badira, noizbait benetan gertatu zenaren arrasto bat gordeta dagoela hor. Hala ere, han-hemen galdetuz ez nuen gauza gehiegi atera: Trabuko hura lapurra zela (halako izengoitiarekin ezin bestela izan) eta Berdabio salatu zuela, diru faltsua-edo egiten zuelakoan. Berdabio, bada, Iruñeko kartzelara eraman zutela, eta han urkatu. Hala ere, lehenago bertso eder horiek jartzeko parada izan zuela, Trabukok egindako hilketa bat aditzera emanez mendeku gisa.

Diru kontuak izan ezik, istorio horrek kantak berak iradokia zirudien. Geroago, kantaren ultima fons topatu nuen -Azkueren kantutegia-, eta hor asuntoaren xehetasun gehiago ikasi nuen. Andu Lertxundiren Mentura dugun artean liburu ederrak ere xehetasun batzuk oparitu zizkidan; laster ikasi nuen, baita ere, Lekuona osaba-ilobek hainbat harribitxi jaso zituztela Oiartzungo haranean, bai eta Berdabio eta Trabukoren inguruko kanta eta bertso gehiago ere badirela, hala nola Oiartzungo kantu zaharrak diskoan Antton Valverdek hunkigarriro kantatzen dituenak, Azkue-Laboarenaz bestelako doinuaz: “Berdabioko semia naiz ta seme fortuna gabia…”.

Kontu horiek zeharo atzenduak nituela nire oroimen flakoaren txokoren batean, kantak askotan lagundu badit ere pesalunbrezko orduetan, baina hona hemen topatu dudan Patziku Perurenaren azken liburua: Goizuetan bada gizon bat: Trabukoren kantaren misterioak (Alberdania, 2010).

Liburu mardul hau iruzkintzerakoan, ez dakit oso ondo nondik hasi. Are gehiago, ez nuke jakingo nola klasifikatu, berez sailkaezina baita. Monografia historikotik asko dauka, baina ez ditu betetzen generoaren arau ortodoxoak, lehena irakurlea aspertzea izaten delarik. Uste dut ondo asmatu duela L. Lopez Ziluagak Berrian egindako kritikan esaten duenean liburuaren benetako protagonista Perurenaren beraren bilaketa obsesiboa dela. Izan ere, liburuari jite detektibesko handia ikusten diot nik, nahiz eta (froga konkluienterik ezean) Perurenak ez du lortu misteriorik handiena argitzea: Trabukok garbitu omen zuen difuntu horren nortasuna.

Beste protagonisten berri zabala ematen digu, ordea. Halatan, urte mordoa Nafarroako artxiboetan murgilduta ibili eta gero, gaztigatzen digu Berdabio famatua Juan Joseph Etxagarai izenekoa zela, Berdabioko maizterra (nagusia ama bera zeukan…), eta 1747an kide batzuekin batera atxilotu zutela Lesakako eliza arpilatzeagatik; baina, dilijentziak egitean, beste saltsa batean sartuta zeudela azaldu zen: diruaren faltsutze lanetan, edo, garai hartako jaun eskribauen erdal hizkeraz, “indiziados de monederos falsos”, herriaren oroimenarekin bat etorriz, hain zuzen. Egia da, baita ere, Berdabioren andrea Aranaztikan zetorrela: Ana Joxepa Bergara, Arantzako Amuseneko Bordako alaba. Bai eta “bi seme ta hiru alaba” zeuzkatela aita atxilotzean. Trabukoren identitatea ere agerian geratu da: Juan Fermin Aginaga goizuetarra dugu hura. Garaiko paperek gorde ez dutena, hala ere, Berdabio-eta salatu zituenaren nortasuna da, bertsoek Trabuko argi eta garbi seinalatzen badute ere. Baina, goian esan bezala, ilunpetan geratu dena da bertsoek eurek (han-hemengo aldaerak barne) salatzen dutena, hots, Trabukok Elaman garbitu zuen pertsonaren nortasuna: “Ongi, ongi oroitu hadi / zer egin huen Elaman…”, “Aizak, Trabuko, gogoan al dek zer egin huen Elaman? / Gizona hil ta bizkarrean hartuta errotapera eraman…”. Perurenak hainbat hipotesi ematen dizkigu, baina ez naute gehiegi konbenzitzen… Dena dela, argi dago Trabuko harenak zigortu gabe geratu zirela.

Arazoa ez da difuntu falta, izan, alderantziz baizik: hilketa gehiegi gertatu ziren Urumea erreka eta Bortziri aldean orain dela berrehun ea piku urteko garai nahasi haietan. Iaz Asun Garikanok Fart Westeko Euskal Herria oparitu baldin bazigun, oraingo honetan Perurenak “Far West Euskal Herrian” ekarri digu. Zinez, garai hartako baserritarren ibilerak hurbilago daude Clint Eastwood-en El jinete pálido-tik, euskal apaiz integrista guztiek asmatutako Peru Abarka, Joanes Artzaia ets Piarres guzietatik baino. Etxaideren Joanak joan irakurrita Etxahün Barkoxeren bizitza moldakaitzaren berri genuenok zeozer susmatzen hasiak ginen, euskal baserriaren irudi sasi-folklorikoak pitzadura gehiegi dauzkala, baina hainbesteraino… Ez da ezer falta: ganaduzaleen eta meatzarien arteko espak, jauntxo harroxko prepotenteak, mendian azaldutako hilotzak, auskalo zeinek garbituak, amodio-kontuak, sasi-kumeak edonon, baita ahaideen arteko norgehiagoka eta ezinikusi franko, maiorazkoa ea zeinek eskuratuko. Elamako erreka nola, hala galtzen da istorioaren hari nagusia hamaika adarretan, batzuetan zuzeneko-zerikusirik gabe, nahiz eta askotan berezko interesik ez falta: horren lekuko dira Klara Zulaika Elamako olandrearen amodio-kontuak, XVIII. mendeko euskaldunek eskribau eta auzietara zeukaten berebiziko zaletasunari esker ezagutu ahal ditugunak.

Horretan arrazoia dauka aipaturiko Lopez Ziluagak: Perurenak erakusten digu halako obsesio bat aldi eta alde hartako kontu txikienak ere erregistratzen, Trabukoren hilketaren arrasto ñimiñoenaren peskizan, edota, hala iruditu zait, joandako mundu hura berreskuratu nahian iragandako mendeen zurrunbilotik eta protokolo notarial hotzen hilobitik. Hala bada, ezerk ez dio itzuri egin goizuetarrari: testamentuak, kontratuak, bataio-, heriotz- eta eskontza-agiriak, pleitoak… Gainera, agiri zaharrok oin-azpiko oharren infernu hotzera kondenatu gabe, testuan bertan txertatu ditu. Baina agian “txertatu” ez da hitzik egokiena: XVIII. mendeko gaztelania prozesalezko pasarte luzeok egileak idatzitako euskarazkoekin harilkatzen ditu (gainetik botata, testuaren laurden bat osatuko dute, gutxienez), estilo-borondate garbiarekin: abade eta eskribau zaharrek izkiriaturikoak narrazioaren zati bereizezin dira, Perurenak Camilo Lizardiren erretore jaunaren etxean aurkitutako gutunaren azalpena moduko bat egin nahi izan balu bezala, baina benetako eskuizkribuak erabiliz. Alde horretatik, ustez monografia historiko zeharo heterodoxoa den liburu honek literaturatik ere asko dauka, nire irudikoz. Kontua da XVIII. mendeko letratuek, Camilo apaiz euskaltzaleak ez bezala, sekulako zaletasuna zeukatela erdararenganako (eta geroagokoek ere bai).

Uste dut, hala ere, erdal pasarteok irakurle bat baino gehiago atzera botako dutela, ez erdara izateagatik, hain preseski, baizik eta XVIII. mendeko hizkera prozesala ez zelako gaurkoa baino gozoagoa, eta gainera eskribau haiek ageri dute gaztelania uste baino kaskarrago menperatzen zutela, hori kontuan hartu gabe lekukoek (gehienetan euskaldun huts-hutsak) euskaraz botatzen zutena di-da batean erdaratu eta paperera eraman behar zutela. Hortaz, batzuetan lanak ulertu ahal izateko. Baina horrekin loturik, liburua irakurtzean konstatazio bitxi egin dut: agiriak zenbat eta modernoagoak izan (eta euskara gizartean zenbat eta atzenduago egon, gaineratuko nuke), hainbat hobea da eskribauen erdara. Alde ederra dago XVIII. mendearen hasieran apaiz, eskribau eta jauntxoek zerabilten erdal-mordoilotik XIX. mendeko agirien gaztelania dotore eta txukunera, dena Goizuetatik atera gabe. Eta sinatzen zekiten baserritarren kopurua ere neurri berean biderkatuz joan zen, (erdal) eskolatik paseak ziren seinale. Beraz, lan honi ez zaio interesik falta (egiteke daukagun) euskararen soziolinguistika historikoaren aldetik.

Horrez gain, garaiko euskal kontu mordoa dakarkigute agiriok: etxe, erreka, sarobe, larre eta hamaika tokitako izenak, neurri batean oraintsu arte iraun dutenak (marka da, gero, Basajaundegia edo Txorikantariaga bataiatzea Elamako bazterrak!), jendeen ezizenak (Trabuko sonatuaz gaiz, Lesakako atso bati Bitxilore esan ziotela gaztigatzen digu eskribau batek, esaterako), edo, besterik gabe, eskribauek erdal ordainik aurkitzen ez zieten hainbat tresna eta traste, burdinolen munduarekin lotuak gehienak: ezin esan XVIII. mendean lan-arloak euskaraz funzionatzen ez zuenik… Alabaina, niretzat deigarriena izan da generoen dantza ederra. Halatan, pleito batean Berdabiok berak bere familia nola joan zen errekara kontatzean, halaxe erregistratu zituen haren hitzak eskribau batek:

 “Quando murio Juan de Echagaray [bere ama Jazinta Alorburu] quedo con siete hijos de muy tierna edad, y uno de ellos ziego, y que su crianza educacion y alimentos le fueron de mucho coste…”

Lerro batzuk aurrerantzago, baina, eskribauak berak gaztigatzen digu itsu koitadu hura mutila ez, baina neska edo -Nafarroa aldeko terminologia erabiltze aldera- urruxa zela:

 “… y a la referida Theresa de Echagaray que fue ciega lo [sic] alimento su madre hasta la edad de veinte y dos años en que murio…”

Halakoak soilik esplikatu daitezke pentsatzen badugu Etxagaraik euskaraz kontatu zuela bere ama Jaxinta gaixoa nola geratu zen alargun, zazpi haurride edo senide zituela (Lete-Lekuonaren kantaren aita arotza bezalaxe…); euskarak berez ez du generorik markatzen izenetan-eta, baina euskal hitzen erdal ordaina maskulinoz emateko ohitura ez da atzo bertokoa, eta berez erdaraz hala-hola moldatzen zen eskribau hark zazpi senide / haurride “siete hijos” itzuli ondoren, segituan berdintsu ekingo zion eta haietariko bat itsua zelaik “y uno de ellos ciego”, baina puska bat geroago … eta Theresa nire arreba ere, itsua zena… txukun-txukun itzuli zuen eta “y a la referida Theresa de Echagaray, que fue ciega…” jarri zigun, nahiz eta gizonari “concordancia vizcaína” horietako bat kolatu zitzaion berehalakoan.

Eta, generoa behin aipaturik, bi hitz gehiago difuntu horrenren nortasunaren gainean. Perurenaren proposamenak -Francisco de Villanueva delako bat izan zitekeela, alegia- ez nau guztiz asetzen, nahiz eta aitortu behar den morroi haren heriotzaren inguruabar guztiak nahiko susmagarriak badirela. Baina, zergatik ez emakume bat? Garai bertsuan Elaman bertan eta modu bertsuan hil zen bertako duboistar olandrea, adibidez. Euskararen deklinazio nominalaren genero-eza eta fantasia matriarkal guztiak gorabehera, euskal gizartea besteak bezain matxista izan da mendeetan zehar, eta halatan ez da harritzekoa jendeak kantako difuntu horrek gizonezkoa izan behar zuela pentsatu izana. Adibide gisa, hona hemen nola itzuli zuen Azkuek pasartetxo hori: “Si ese difunto hubiese tenido quien siguiese su causa en Lesaka…”. Herri-jakintzak ere ez du oso bestela jokatu, seguru aski zaharrena den bertso hori (ikus beherago) honela birmoldatu zuelako: “Aizak, Trabuko, gogoan al dek zer egin huen Elaman? / Gizona hil ta bizkarrean hartu…”. Baina ez ahaztu nola jaso zuen Azkuek berak beste kanta eder dramatiko bat Goizueta-Elamatik ez oso urrun, Baztango bazterretan, hura ere Laboak kantatu eta hedatu zuena: Urtsuako kanta. Ez da esaten hor bada “Lantainako alaba / Urtsuan defuntu dago?”. Garai bateko euskal senarentzat defuntu hitzak berdin balio zezakeen gizonezko bat nahiz andrazko bat izendatzeko, eta bertsoaren grazia horretan datza, hain zuzen, Trabukori mehatxu egiten diola asuntoa guztiz azaldu gabe: “Hago ixilik, motel, neronek ere bazeukaat zer kontatua…”. Euskal literatura hain queer egiten omen duen euskararen anbiguotasun famatua… Hortaz, erne Sherlock!

Baina, norenak dira bertsook, inorenak baldin badira, behintzat? Nik Juan Joseph Etxagarai bera egiletzat joko nuke zalantza handirik gabe, batez ere herri-tradizioak berari egozten diolako egiletza, eta herriaren oroimenak berak egia diren hainbat kontu gorde dizkigulako, nahiz eta bestetan fantasia asko gaineratu zituen, dena esan behar; hasteko, Berdabio urkatua izan zela: Iruñeko Erret-Kartzelan urtebete edo egin eta gero, pobrea izateagatik askatu omen zuten (ez zen errukia: ez zeukan bahitzeko ondasunik, ezta bere mantenua ordaintzeko ere), eta 1770an inguru hil zen, mixeria gorrian hil ere, dirudienez. Baina egiletzaren auzira bueltatuz, hurrengo mendean, Martin Larralde “Bordaxuri”k ere ez zuen etxekoen gaineko mendekua hartu bere bertso ospetsuekin? Edo Etxahün Barkoxek ere hainbestetan? Ez ahaztu Etxahünek ere hilketa baten zeharkako berria eman zuen berset batean, eta horrek Frantziako justiziak (berriz ere) auziperatu izana balio izan ziola. Bestalde -eta kontuak ikerketa patxadatsuagoa eskatzen du-, nik egingo nuke guztietan zaharrena dela Azkuek Ziburun jasotako aldaera (Laboak gero hedatu duena berau): garaiko hizkeraren zantzu dezente eta xehetasun franko gorde dizkigu (“dilijentziak”, “bi seme ta hiru alaba”), eta besteek ez daukaten kutsu benetan zaharra dauka, halako tragikotasun bat, neuri behinik behin banderizoen eresi edo kanta zaharrak gogora dakarzkidana. Dena dela, aldaera guztien soinuak txukun bildu ditu Agustin Mendizabalek atzeneko orrialdeetako eranskinean: saio folklorikotik asko ere badauka liburu honek, hortaz, folklore hitzaren zentzurik nobleenean.

Hau ez da, beraz, irakurgai samurra, segituan ahazteko di-da batean irensten ditugun horietako bat, baina euskal kontu zaharren -edo besterik gabe, euskal kontuen- zaleek bazka ederra aurkituko dute bolada baterako, liburu mardula izanik (eta ez soilik orrialde-kopuruagatik) irakurraldi luze eta patxadatsua eskatzen baitu. Orain dela zenbait aste, Perurenak hitz egin zuen lan honetaz Xorroxin Irratian; oker ez banago, hartakoan egin beharreko “barne-globalizazio” bat proposatu zigun “kanpo-globalizazio” famatuaren txerto gisa-edo. Ados nago, eta, gaizki ulertu ez banion, behintzat, kontua ez litzateke txapela berriro janztea, edo sasi-folklorismoan erortzea, baizik eta euskal kulturaren baitara pixka bat begiratzea, ordea. Azken buruan, pentsatzen dut nik, orain dela hamarkada batzuk Berdabio baino are zorigaiztokoagoa izen zen Martin Larralderen oroimena gordeta zegoen soilik Haritschelhar eta Xarritonek hazpandar gizajoari eskaini zioten ikerketa txit eruditu banatan, harik eta Carabanchelgo, Puertoko edo auskalo nongo galeretan zegoen beste koblakari errukior batek euskalaritzaren ziega ilunetatik atera zuen arte, eta, Ruper Lagun, gaurko kantarik ederrenetako bat eskaini zigun. Hark ere pesalunbrezko ordu asko gozatu dizkit, halakoxea baita behialako sufrikarioen oroimenaren ahalmen sorgindua.

Kategoria: jurtzixabi Etiketak , , , . Gorde lotura.