Le retour au pays

Bretoi bat sorterrira itzuli da

Suerte dorpea izan du bizitzan

Fabriken aurretik dabil Douarnenez alde horretan

Ez du nehor ezagutzen

Ez du nehork ezagutzen

Arras triste da

Kreperia batean sartu  da krepeak jatera

Baina ezin bat ere jan

Zerbaitek ez die pasatzera uzten

Ordaindu eta

Atera da

Zigarrotxo bat piztu du

Baina ezin erre

Zerbait dago

Zerbait dauka buruan

Zerbait gaizto

Geroz eta tristeago da

Tupustean oroitzen hasi da:

Txikitan norbaitek erran ziola:

"Urkamendian duzu bukatuko"

Eta urteetan eta urteetan

Ez da ezertara ere ausartu

Ez karrika gurutzatzera

Ezta itsasoan nabigatzera ere

Ez deus ere egitera

Eta oroitu da

Hura iragarri ziona osaba Grésillard zela

Mundu orori zorigaitza ekarri dion osaba Grésillard hura

Arraio!

Eta bretoia arrebaz oroitu da

Vaugirard aldean da lanean

Eta gerlan hil zen anaiaz

Ikusi dituen gauza orotaz oroitu da

Egin dituen gauza orotaz

Tristeziak gogoa bete dio

Eta berriro ere saiatu da

Zigarrotxo bat pizten

Baina ez du erretzeko gogorik

Orduan osaba Grésillarden baitara joatera deliberatu da

Badoa

Atea ireki du

Osabak ez du ezagutu ere

Baina berak du ezagutu

Eta erran dio:

"Egun on, osaba Grésillard"

Eta ondoren lepoa bihurritu dio

Eta urkamendian du bukatu Quimper alde hartan

Bi dozena krepe jan

eta zigarrotxo bat erre eta gero

(Jacques Prévert)

Kategoriak jurtzixabi | Iruzkinak desaktibatuta daude Le retour au pays sarreran

Azken oyua

Ez ote gara hil,  bizi garela uste dugun arren,

gu, azken greziarrok, zorigaitzak jo baikintuen

bizitzari amets irizten geniola?

Ala bizirik gaude, eta bizitza bera hilik dago?

Alexandriako Paladas (K.o. V. mendea)

Anthologia Palatina, X, 82

 

Kategoriak jurtzixabi | Iruzkinak desaktibatuta daude Azken oyua sarreran

Hungariera eta euskara

Lasai zaudete: ez naiz saiatuko hungarieraren eta euskararen arteko inolako ahaidegorik dagoenik frogatzen… Gainera, ahaidego hori Larry Trask zenak aspaldian zegoeneko frogatu zuen, hungarieraz fitsik jakin gabe, aspertuta omen zegoen arratsalde batez.

Ahaidegorik ez, baina antzekotasunik bai, ordea. Aspaldi ez dela Sándor Márai idazle hungariarraren ¡Tierra, tierra! (hungarieraz: Föld, Föld!…) liburu ederra irakurtzean idazlea hungarieraz eta oro har hungarierazko kulturaz aritzen den oso pasarte ederrak aurkitu nituen. Eta maiz euskararen egoera gogorarazten zidaten: ez hainbeste hizkuntza bakoitzaren egoera soziolinguistikoa (hungarierak sendo dirau gaur egun ere Hungarian, galdutako bste lurraldeetan kolokan badago, batez ere Errumaniako Trantsilvanian), baizik eta kultura europarraren aurreko jarrerari dagokionez. Baita hizkuntzarebganako atxikimendua, noski, kulturan hizkuntzaren beraren auziak daukan rol garrantzitsua.

Liburua espainieraz Salamandra argitaletxeak atera zuen, 2006an.

Autobiografikoa da, bide batez esanda, eta bere sorterrian emandako azken hiru urteen kontakizuna egiten du: Armada Sobietarra 1944/45ko negu ikaragarrian Hungarian sartu zenetik idazleak 1948ko udan betiko erbesteratza erabaki bitartekoak, hain zuzen. handik aurrera, Máraik hungariera aberri bakar izango zuen, eta horrek gure poeta bat ekartzen dit gogora.

Hona hemen pasarte haietako bat, nik euskarara aldaturik (aipatutako edizioaren 140-142. orrialdeei dagokie):

 

Nire ustez, idazle europarren artean hungariarrak irakurle arretatsuenak izan dira. Hungarian irakurketa oso eginkizun pisutsua izan da idazleentzat, idazketa bera baino are pisutsuagoa, izan, hungariera ez baitzegoen artean kontzientzia literarioaren geruzetan hain finkaturik, nola dauden alemanera, italiera edota frantsesa. Hizkuntza hauek, aldiz, euren hizkuntza periferikoetatik –germaniarra izan, latindarra izan, eslaviarra izan…- elikatu izan dira. Baina hungariera ez da inon gordea izan: mila urtetan zehar bere hitzak bildu behar izan ditu, ele mailegatuak eskuratuz, nahiz eta maiz arrotzak izan, hizkuntzaren izpirituarekiko zerikusirik gabekoak… Poeta hungariarrak, bere kontzientziaren geruza sakonenetan aitzurka aritzen zelarik, ez zuen askotan aurkitzen gertakizun berri bat deskribatzeko hitz edo esaera egokirik: hizkuntza lokarturik, lozorroan geratu balitz bezala, joan den mendearen txokoren batean.

Idazle hungariarrek premiazko egiteko garrantzitsu bat erabakitzeko daukan pertsona baten irrika, jakin-min eta zekentasunez irakurri ohi zuten, XX. mendean ere bai: mila urteko bakardadeak, isiltasunak eta itoaldiak ekarritako hutsuneen ordaina aurkitu behar zuten; izan ere, hitz gutxi zeuzkaten euren buruari sekretu handia –hungariartasun eta kulturaren gainekoa- kontatzeko… Kulturari dagozkion terminoak beste herri eta hizkuntza garrantzitsuagoentzat borborka ateratzen ziren terminoak ziren, termino garaikideak, nahasten zirenak, elkarlaneko prozesuetan elkarrekin batzen zirenak. Baina hungarierak hitzik gabe zirauen. Shakespearek hogeita hamar mila hitz erabili zituela esan ohi da… Baina zenbat erabili zituzten Balassa, Pázmany edo Zrínyi-k? Horregatik, garai guztietako idazleek (…) kontrabandozko hitzak inportatzen zituzten hain mirrin eta anemikoa zen hungarierarentzat, hitz arrotz bakoitza makillatzen saiatzen zirelarik, oharkabean pasa zedin, edo politagoa egiteko… Hori guztia ez zen nahikoa, ordea. Hungariera, hain ederra, hain bakartia berau, babestu, garbitu eta lantzeaz gain, beste hizkuntza batzuen gaiekin bete ere egin behar zelako (mundu osoan, hungarieraren ahaide bakarra finlandiera da, baina ahaidego hori ezpal fino-ugriarrean adituek beste ez du inork ulertzen). Hungarierari bitamina-dosi eder bat eman behar zitzaion, Europan mila urtez egon izanagatik ere beste hizkuntzetatik jasotzen zuen elikaduraren beharra baitzeukan artean. Idazle txekiar bat idazten ari zela esaeraren bat premia larria zeukala ohartzen baldin bazen, auzo hizkuntzetara jotzen zuen, errusiera, poloniera, edo beste hizkera eslaviar batera, hain zuzen,  eta behar zuen gauza oro berehalakoan hor aurkitu ohi zuen. Hungarierak, ordea, norengana jo zezakeen? Bada, idazle hungariarrak izpirituaren metabolismo ahul hura irakurriz elikatzen ahalegindu izan dira.

 

Kategoriak jurtzixabi | Iruzkinak desaktibatuta daude Hungariera eta euskara sarreran

LAUAXETAREN? “BERMEOTIK” BERTSOA

Hauxe da Eguna egunkarian 1937ko urtarrilaren 1ean argitaratu bertsoa, Utarre izenpean (Urkiaga'tar Estepan?). Transkribatzerakoan tr eta l tiletdunen  tokian -tt--rr- eta -ll- ipini dugu bokalen artean bada, baita zenbait inprenta-akats zuzendu ere.

BERMEO'TIK 

Biotz andiko kistar-betia

txiroen errukarria,

arrokeririk iñoiz ez dozun

jakintsu adin argia.

Edonun ta Edozeñeri

azalduagaz egia;

gaitz egiñaren bi(l)durrik gabe

dago zure arpegia

euzkotarrari, ¿nok emon dausku

zu lako lendakaria?

Urte askotan ostikopian

beti langille txirua,

gose zittalak amurraturik

bide txarretik darua.

Au da merio askok galdu dau

¡Oi! kistartasun berua;

orreik aberats biotz bakuak

daukela onen errua…

oker guztiak zuzenduteko

eldu-ete da ordua?

Erri ta itxaso, solo ta baso,

aberatsaren eskuan,

eta txiruak makillapian

txakurrak geralakuan

Azalez dira katolikuak

Judas dabille kolkuan;

Erruki gara jausten bagara

barriro orrein eskuan,

Joseba Andoni au zuzentzeko

oraintxe zagoz lekuan.

Agur bero bat Joseba Andoni

damozu neure bijotzak,

entzun ondoren mundua-ziar

zuk esan dozuzan hitzak,

Azaldu dozuz guda zittalen

ate ixilleko giltzak,

baita ze asmo darabillen be

gure aurka aberatsak,

au ikusiaz jakittun gara

zer ein biagun bakotxak.

Agur, urte-zar malkoz betia

ta ainbeste euzko-gudari,

barri obea izan daiguntzat

eskatu gure Jaunari.

Euzkera otoitz eta mintzatu

baitta idatzi ugari:

euzko-janzkija emon dayogun

euzkeldun sortu danari,

gorputzik bako arimia da

euzkera bako Euzkadi.

UTARRE

Bertsoa Jose Antonio Agirre lehendakariari eskainita dago. Lauaxetak kopla mota hori gutxi ibili arren, horko pentsamoldea oso ondo egokitzen zaiola ezin uka.

Kategoriak jurtzixabi | Erantzuna 1

LAUAXETAREN OLERKI EZEZAGUN BATZUK?

Joseba Tapiaren Agur Intxorta maite diskoan badira "Laban Daukagun opille" izeneko hurrengo koplak:

Estuntza txarrik ezautu bada
sekula Euskal Errian
oraintxe gagoz estu benetan
itsaso bien erdian,
kanpotik daukuz arerijuak
baita etxe barrenian
geuri burua austeko gertu
usterik gitxienian,
augatik gagoz sarri ixillik
itz eiñ biar geunkenian

Batzuentzako miñ andia da
gure gauzak ikustia
itxura danez gure gauzona
eurentzako da kaltia
noizik beiñ jaurti arrikada bat
ta eskuak gordetia
erakusten dau dabiliena
guzurre eta nastia,
usterik bako egunen baten
agertuko da gustia.

Soiñ asko dagoz lutoz jantziak,
begi askotan negarra,
baña ez aztu Larrazabalgo
aita Sabinen diadarra.
Seme leialok gertuak gagoz
zaintzeko gure Ama Zarra,
alperrik dagoz Alemania,
Portugal eta Italiarra,
geu il ezian ez da galduko
Euskalerriko indarra

Gora euskotar abertzaliak
gudari ta eusko langille
iñor ez dua geu ez bagara
gutzat gauzonaren bille.
Begiak argi, adiña garbi
mingaiña ixil-ixille,
garaian gagoz erakusteko
zein dan eiztari abille:
zutik guztiok iñork jan barik
laban daukagun opille.

Diskoan bertan esaten denez, 1937ko otsailean argitaratuak izan ziren. Egilearen izenari dagokionez, akrostiko baten bidez sinatu zuen: UTARRE. Diskako luruxkan ondi dioenez, U'tar. E. bat daukagu. Nor ote? Berehala izen bat datorkigu burura: Urkiaga'tar Estepan, hain zuzen. Gainera, argi dago koplen egilea jeltzalea zela (…baña ez aztu Larrazabalgo / aita Sabinen diadarra). Ez zaigu non atera zen esaten, baina Euzkadi-n edo argitaratu zutelakoan nago.

Armiarman, Euskal prentsaren Lanak atalean arakatuta, Utarre delako baten 18 sarrera aurkitu ditugu. Haietako 16 Donostiako El día egunkarian beste hainbeste artikulu argitaratu zituen kazetari bati dagozkio. Gipuzkeraz daude, eta Oiartzun inguruko kronikak dira. Izengoiti horren atzean ezkutatzen zena nor ere zelarik ere, hura ere jeltzalea zen eta Lauaxetak berak ongitxo ezagutzen zuen, zeren bere prentsa-lanetan behin baino gehiagotan aipatzen baitu, laudorioz aipatu ere.

Gero beste bi sarrera dauzkagu: bi bertso, hain zuzen ere, eta biak Eguna egunkarian plazaratuak. Bata 1937ko urtarrilaren 14an atera zen, eta Bermeo-tik izena du; besta, aldiz, hilaren 28koa da eta Neure adizkide "Basarri-ri" izenekoa dugu. Hemen irakur ditzakezue. Biak ala biak bizkaieraz daude, eta Laban daukagun opille tankerakoak.

Agian, koplok Lauaxetari egozteko zailtasun nagusia zein den, berak Utarre izengotia besterena zela bazekiela. Estiloa ere Lauaxetaren beste lanetatik urrun samar dago, baina kontuan hartu behar da propagandazkoak direla, Euzkadik bizi zuen egoera gorriari aurre egiteko asmatuak.

Dena dela, auzia hor dago irekita…

Kategoriak jurtzixabi | Iruzkinak desaktibatuta daude LAUAXETAREN OLERKI EZEZAGUN BATZUK? sarreran

LAUAXETAREN AZKEN (ERDAL) POEMAZ

Beste askori bezala, neuri ere bitxia gertatu zait betidanik Errepublikaren garaiko gure poeta garaienetako batek bere azken borondateak erdaraz idatzi izana. Apika hala egin zuen testu horien destinatzaileek euskaraz ez jakiteagatik (edota euskaraz irakurtzeko ohiturarik ez zeukatelako, berdin dio), edo besterik gabe atxilo egonik ezin zuelako bestela jokatu. Jakina denez, Gasteizko karmeldarren komentu-espetxean idazten zituen gauzak –Agur Euzkadi, Ene Josu Maite zirraragarria etab.- margo baten atzetik ezkutatzen zituen. Dena den, ezin uka hori euskal letretako kondaira bihurtu dela. Hain zuzen ere, Lauaxetaren azken idazkiez labur baina taxuz aritu da Inazio Mujika Iraola (“Agur Euzkadi / Azken Oihua (Sakon bitan nabil)”, in Lauaxeta: Idazleek idazleari omenaldia, 75-80; bestalde, hor aipatzen duen artikulua, Hegats-en argitaratua, ezin izan dut irakurri, eta ez dakit norainoko erlazioa daukan hemen jorratzen ari naizenarekin). Ramon Saizarbitoriak, aldiz, bere Hamaika pausu eleberrian hiltzera kondenatuta dagoen Daniel Zabalegi irudikatzen du, fusilamenduaren bezperan bere azken borondateak euskaraz adierazi nahian, baina ezin, euskalduna izanagatik ere euskaraz idazten ohituta ez dagoelako, eta Lauaxetarekin espresuki erkatzen du.

 

Izan ere, kondaira hori Lauaxetaren gaineko beste kondaira batekin nahastuta dagoelakoan nago: gure poeta erdaraz euskaraz baino hobeto moldatzen zelako kondairarekin, hain zuzen ere. Euskaldun berria ere bazela esatera iritsi da bat baino gehiago. Bada, Mitxelenaz ere gauza bera esan zen: “ez daukat hainbesteko meriturik” erantzun zien maltzurrei.

 

Estepan Urkiagaren bizitzaren azken gaueko idazkiak nork eta Bernardo Atxagak aurkitu eta argitaratu zituen (“Lauaxetaren azken eskribuak”, Anaitasuna, 1977-06-01). Askoz geroago, eta oker ez banago ez fikzio-ukiturik gabe, aurkikuntzaren berri zabalagoa eman du goian aipatutako omenaldizko liburuan (“Gibel solas: Hegazkin alemanak”, 165-180).

 

Testuon artean badago gaur egun Lauaxetaren Opera omnia­ direlakoen (kazetaritza lanak salbu) edizio guztietan aurkitzen den erdal poema famatua:

 

J.M. – J.T.

Yo llevo entre mi espíritu encendida

la hermosa luz del entusiasmo ardiente;

amo la libertad más que la vida

y no nací para doblar la frente,

Por eso estoy aquí de altivo y fuerte,

tu fallo espero con serena calma,

porque si puedes decretar mi suerte,

nunca podrás envilecerme el alma.

Hiere, yo tengo en la prisión impía

la honradez de mi nombre por consuelo.

¿Qué me importa no ver la luz del día

si tengo en mi conciencia la luz del Cielo?

¿Qué importa que entre muros y cerrojos

la luz del sol, la libertad me veles,

si ven celeste claridad mis ojos?

                     * * *

¿Si hay algo en mí más fuerte que tu yugo,

algo que sabe despreciar tus iras

y que no puede sujetar, verdugo,

el terror que a los débiles inspiras?

Hiere. Bajo tu látigo implacable,

débil acaso ante el dolor impío,

podrá flaquear el cuerpo despreciable,

pero jamás el pensamiento mío…

Más fuerte se alzará, más arrogante

mostrará el golpe del dolor sus galas;

el pensamiento es águila triunfante

cuando sacude el huracán sus alas.

No me importa… tu furia es omnipotente,

víctima del placer, sueño de un día

Si todos ante ti doblan la frente,

YO SIENTO ORGULLO DE LEVANTAR LA MIA.

VIVA JESUS

 

Olerki ederra, inondik inora, nahiz eta kutsu erretoriko bat eduki (bestalde, kutsu hori haren erdal olerki guztietan oso nabarmena da: heziketa kontua, nonbait). Eta seguru aski are ederragoa arrazoi estraliterario hutsengatik: irakurtzen dugun bitartean, Estepan bera imajinatzen dugu, azken gauean, tiranoaren aurrean burua harro altxatuz (kontraste ezin handiagoa, hori bai, azken uneko beste paperei darien etsipen kristauarekin).

Bide batez, zer esan nahi dute goiko laburdura haiek: Jesus Maria, ote? Eta J.T.?

 

Kontua da orain duela hilabete batzuk eta nahiko era kasualean zera aurkitu nuen, olerkiaren egilea Lauaxeta ez baina Ismael Cerna olerkari guatemaltarra (1856-1901) izan zela. Bestalde poeta hori nahiko ezezaguna da. Gainera, poemak destinatzaile konkretu bat zeukan, Justo Rufino Barrios diktadorea, alegia.

 

Cernaren olerkia Lauaxetaren paperen artean aurkitua omen zena baino askoz luzeagoa da: 26 ahapaldi dauzka, zeinetarik Lauaxetarenak 5.a eta 12ak artekoak baitira. Poema honen eta Cernaren beraren nondik norakoen berri luzeagoa honako URL honetan eduki dezakezue:

 

http://www.literaturaguatemalteca.org/Cerna.html

 

Hor aipatzen den iturri bibliografikoa, Francisco Morales Santos irakaslearen Los nombres que nos nombran: panoramama de la poesía guatemalteca, de 1782 a 1982 (Guatemala, Tip. Nacional, 1983) ezin izan dut Madrilen aurkitu, baina datua ziurtatzea erraza izango delakoan nago.

 

Hortaz, euskal letretako kondaira korapilagotzen zaigu: bada, Lauaxetak bere azken poema erdaraz idatzi izana askorentzat eskandaluzko harria izan bada, orain “plagioa” besterik ez da, harrapa ezak…

 

Baina, Lauaxetak berak idatzi zuen, benetan? Aurkikuntzaren berri eman nion adiskide batek adierazi zidanez, eta gauzak ondo pentsatu eta gero, ez da oso sinesgarria Lauaxetak ez beste inork bere azken orduak hain olerki borobila ondu izana. Tira, Kornelio Tazitoren aipu bat gaizki ulertuz bada Petroniok ere Satirikon osoa bere azken gauean idatzi zuela pentsatu duen filologorik…

 

Bestalde, goian esan bezala Inazio Mujikaren artikulua ezin izan dut irakurri, baina izenburua ikusita nago haren kezkabidea eta nirea ildo beretik doazela: Lauaxetaren azken poemak oso gaizki editaturik daude. Hasteko, nola iritsi dira gugana? Egia al da Estepanen kartzelerue hain ona eta errukiorra zelako istorioa? Zergatik da hain desberdina azken poema horien ortografia, gaurkoturik baleude bezala? Gainera, olerki horiek irakurtzean neuk behintzat crux filologica-ren bat ezarriko nuke pasarte bat baino gehiagotan, ailegatu zaigun testua ulergaitza delako (eta ulergaitza diodanean, ez naiz Lauaxetaren balizko ulergaiztasunaz ari).

 

Ni baino jakintsuagoak direnek (zinez, ez da zaila ni baino jakintsuagoa izatea!) jakingo dute ikerketa nondik eta nora abiatu, baina oraingo
z hiru hipotesi plazaratuko ditut, eta esan dezadan hiruretan sentsazionalismo oro saihesten saiatu naizela:

 

1.- Lauaxetak Cernaren olerkia nonbait aurkitu eta bere paperen artean kopiatuta zeukan, edo buruz ikasi zuen eta espetxean zegoela gogoratzen zituen ahapaldiak idatzi zituen. Gero fusilatutakoan berea zela pentsatuko zuen norbaitek.

 

2.- Aurrenekoaren bariantea: azken borondate gisa azken gauean benetan idatzi zuen, berea balitz bezala, edo besterik gabe erabili zuen, nola gaztetxo batek bere maiteari besteren amodio-olerki bat bidaltzen dion, hala Estepanek ere… Egia da azken borondate gisa guztiz kontradiktorioa izango litzatekeela gau itzel hartan idatzitako beste gauzekin, baina gogo bikoitz hori espetxeko olerkietan oso nabari da: alde batetik, Agur Euzkadi-n etsipen kristaua, bestetik Azken Oihua-ren hats epikoa…

 

3-. Lauaxetak ez dauka zerikusirik Cernaren poemarekin. Orduan, Lauaxeta hildakoan norbaitek tartekatuko zuen espetxeko beste paperen artean. Badakizue, se non è vero…

 

Aitortu beharra daukat, halaber, norbait horren nortasunaren gainean laugarren hipotesi bat ere ondu zuela ene izpiritu maltzurrak Cernarekin topo egin nuenean, batez ere Lauaxetaren azken izkribuak NORK aurkitu zituen eta nor horrek plagio-kontuak zenbat maite dituen kontuan hartuta, baina nonbait (Anasgastiren blogean, uste dut) Lauaxetaren azken poemaren destinatzaileetako bat izan zen Julio Pagaldairen alabak paper horiek maitasunez gordetzen dituela irakurri dut, hortaz hipotesi maltzurra okerra delakoan nago.

 

Bukatzeko, hala espero dut, aurkikuntza txiki hau plazaratu izana inork gaizkitzat har ez dezan, eta are gutxiago Estepanen izen ona zikindu nahian nabilela uste dezan. Eta olerki bat lapurtu badiot ere (haren olerki guztien edizio kritiko on bat egiten denean “Yo llevo entre mi espíritu…” famatua kenduko delakoan nago), agian bat baino gehiago ere oparitu beharko zaio. Pista txiki bat: nor zen Gerra garaian Eguna eta beste aldizkari batzuetan propagandazko bertso ezin sabinianoagoak bizkaieraz idatzi zituen Utarre hori?

Kategoriak jurtzixabi | Iruzkinak desaktibatuta daude LAUAXETAREN AZKEN (ERDAL) POEMAZ sarreran